Okul öncesi dönemde çocukların “kaka”, “popo”, “çiş”, “salak”, “aptal” ya da “bebek” gibi kelimeleri tekrar tekrar kullandıklarını görmek oldukça yaygındır. Bazen yemek masasında, bazen arkadaşlarıyla oyun oynarken, bazen de yalnızca yetişkinin nasıl tepki vereceğini görmek için aynı kelimeyi defalarca söyleyebilirler. Yetişkinler açısından bu durum “uygunsuz konuşma” olarak değerlendirilebilir. Oysa çocuklar için bu kelimeler; dili keşfetmenin, bedenlerine ilişkin farkındalık geliştirmenin, mizahı deneyimlemenin ve sosyal ilişkileri anlamaya çalışmanın bir parçası olabilir.

Özellikle okul öncesi dönemde çocuklar, hangi kelimelerin çevrelerindeki insanlarda daha güçlü tepkiler yarattığını fark etmeye başlar. Bir kelime söylendiğinde herkes gülüyor, şaşırıyor ya da kızıyorsa o kelime çocuk için daha da ilgi çekici hâle gelebilir. Bir anlamda çocuk, “Bunu söylersem ne olacak?” sorusunun yanıtını davranışları aracılığıyla keşfetmeye çalışır. Arkadaşlarının gülmesi veya aynı kelimeleri birbirlerine söylemeleri de bu davranışın tekrarlanmasını sağlayabilir. Dolayısıyla çocuk her zaman kelimenin anlamıyla değil, çevresinde yarattığı etkiyle de ilgileniyor olabilir.

Bedenle ilgili kelimelerin bu dönemde özellikle ilgi çekmesinin nedenlerinden biri, çocukların kendi bedenlerini ve bedensel işlevlerini keşfetmeleridir. Tuvalet eğitimiyle birlikte bedensel işlevlerine yönelik farkındalıkları artar. “Çiş”, “kaka” ve “popo” gibi kelimeler zamanla yalnızca bir ihtiyacı ifade eden sözcükler olmaktan çıkıp oyun ve mizahın da parçası hâline gelebilir. Çocukların tekrarları, ses benzerliklerini ve beklenmedik ifadeleri eğlenceli bulmaları da bu kelimeleri sık kullanmalarında etkili olabilir.

“Salak”, “aptal”, “bebek” ya da “ağlak” gibi kelimelerde ise farklı süreçler devreye girebilir. Çocuk bu ifadeleri bazen kızgınlığını göstermek, arkadaşına takılmak, duyduğu bir sözü tekrar etmek veya karşısındaki kişinin tepkisini görmek amacıyla kullanabilir. Ancak bu kelimeler, kullanıldıkları bağlama göre karşıdaki kişiyi incitme ya da dışlama işlevi de görebilir. Bu nedenle çocuğun yalnızca belirli kelimeleri söylememesi gerektiğini öğrenmesi değil, sözlerinin başkaları üzerinde nasıl bir etki yaratabileceğini fark etmesi de önemlidir.

Peki, böyle durumlarda yetişkinler nasıl yaklaşmalıdır?

Yoğun öfke göstermek, çocuğu utandırmak veya uzun açıklamalarla davranışını durdurmaya çalışmak, kimi zaman bu kelimelere gösterilen ilgiyi artırabilir. Bunun yerine sakin, kısa ve tutarlı sınırlar koymak daha işlevsel olabilir. Örneğin yalnızca “Salak demiyoruz.” demek yerine, “Arkadaşına kızmış olabilirsin ama ona ‘salak’ demen onu incitebilir. Kızdığında ‘Bunu yapmanı istemiyorum’ ya da ‘Sana kızdım’ diyebilirsin.” şeklinde bir açıklama yapılabilir. Böylece çocuk yalnızca hangi ifadeden kaçınması gerektiğini değil, duygusunu nasıl ifade edebileceğini de öğrenir.

Benzer şekilde bedenle ilgili kelimeleri tamamen “ayıp” veya “yasak” olarak tanımlamak da gerekli değildir. Örneğin “Tuvaletin geldiğinde bunu her zaman söyleyebilirsin. Ama yemek sırasında bu kelimeleri tekrar tekrar söyleyerek oyuna dönüştürmeni istemiyorum.” diyerek kelimenin kendisini değil, kullanıldığı ortamı ve davranışı sınırlandırabiliriz. Bu yaklaşım, çocuğun bedeni hakkında rahatça konuşabilmesini desteklerken sosyal ortamların farklı kuralları olduğunu öğrenmesine de yardımcı olur.

Elbette çocukların kullandığı her “uygunsuz” kelime aynı şekilde değerlendirilmemelidir. Bir çocuğun “Kaka!” diyerek kahkahalarla gülmesi ile arkadaşına sürekli “Aptal!” diyerek onu küçük düşürmesi aynı anlama gelmez. Bu nedenle yalnızca söylenen kelimeye odaklanmak yerine, çocuğun bu ifadeyi hangi durumda, kime, ne sıklıkta ve nasıl bir etki yaratacak şekilde kullandığını gözlemlemek önemlidir. Çünkü bazen eğlenme ve keşfetme isteği, bazen öfke, bazen de sosyal ilişkilerde yaşanan bir güçlük bu davranışların arkasında yer alabilir.

Sonuç olarak amaç, çocukların dilinden bütün “uygunsuz” kelimeleri çıkarmak ya da her ifadeyi sınırsızca kullanmalarına izin vermek değildir. Asıl amaç; çocukların bedenlerinden söz edebilmelerini, mizah yapabilmelerini ve kızgınlıklarını ifade edebilmelerini desteklerken sözlerinin başkaları üzerindeki etkisini de fark etmelerine yardımcı olmaktır. Çünkü çocukların kullandığı kelimeleri anlamak, yalnızca ne söylediklerine değil, o kelimeleri neden ve hangi durumlarda kullandıklarına da bakmayı gerektirir.

Mini Kulüp Çocuk Evi Psikolojik Danışmanları