“Okulda hiçbir sorun yok ama eve gelince çok değişiyor.” Birçok ebeveynin okul öncesi ve ilkokul döneminde sıkça dile getirdiği bu durum, çocukların gün içerisinde yaşadıklarını anlamak açısından önemli bir ipucu olabilir. Okulda uyumlu, öğretmenlerini dinleyen, arkadaşlarıyla oyun oynayan ve sorumluluklarını yerine getiren bir çocuk; eve geldiğinde daha hareketli, ağlamaya daha yatkın, öfkeli, talepleri artmış veya sınırları daha fazla zorlayan bir hâle gelebilir. Bu değişim her zaman “şımarma”, “söz dinlememe” ya da “sınır problemi” olarak değerlendirilmemelidir. Bazen çocuğun okulda gün boyunca gösterdiği yoğun özdenetimin ardından, kendisini güvende hissettiği ev ortamında gevşemeye ve yeniden düzenlenmeye ihtiyaç duymasının bir yansıması olabilir.

Çocuklar okulda yalnızca öğrenmez ve oyun oynamaz. Gün boyunca yetişkinlerin yönlendirmelerini takip eder, yönergeleri dinler, sırasını bekler, grup düzenine uyum sağlar, arkadaşlarıyla alanını ve materyallerini paylaşır, kendi isteklerini ertelemek zorunda kalır ve hayal kırıklıklarıyla baş etmeye çalışır. Çocuk oyun oynamak isterken “Şimdi oyun zamanı değil.” cümlesini duyabilir, bir arkadaşının kullandığı oyuncağı almak istediğinde sırasını beklemesi gerekebilir, etkinliği tamamlaması veya yemek sırasında masada oturması beklenebilir. Bunların tamamı gelişimin önemli parçalarıdır; çocuk bu deneyimler aracılığıyla dürtülerini kontrol etmeyi, beklemeyi, başkalarının ihtiyaçlarını gözetmeyi ve içinde bulunduğu ortama uyum sağlamayı öğrenir. Ancak bütün bunlar aynı zamanda çocuğun bedenini, duygularını ve davranışlarını düzenlemesini gerektirir. Yani bir okul günü, çocuk için düşündüğümüzden çok daha fazla zihinsel ve bedensel çaba anlamına gelebilir.

Gün içerisinde tekrar tekrar kendi isteğini ertelemek, beklemek, yönergeleri takip etmek ve hayal kırıklıklarıyla baş etmek çocuk için enerji harcamak demektir. Tıpkı yetişkinlerin yoğun ve yorucu bir günün sonunda daha az sabırlı olabilmesi gibi, çocukların da günün ilerleyen saatlerinde düzenleme kapasiteleri azalabilir. Bu nedenle okul çıkışında gördüğümüz davranış, çocuğun bütün günkü hâlinin değil; bütün günün sonunda geldiği hâlin bir yansıması olabilir. Okulda uyum sağlayan çocuk eve geldiğinde daha çok “hayır” diyebilir, daha hareketli olabilir, küçük şeylere ağlayabilir, sınırları daha fazla zorlayabilir, kardeşiyle daha kolay çatışabilir veya sürekli bir şeyler talep edebilir. Çünkü ev, çoğu çocuk için kontrolünü biraz daha bırakabildiği ve kendisini daha güvende hissettiği alandır. Gün boyunca gösterdiği uyumun ardından bedeni ve duyguları artık gevşemeye ihtiyaç duyabilir.

Bu nedenle okuldan gelir gelmez bağıran, koşan, zıplayan ya da en küçük isteği gerçekleşmediğinde ağlayan bir çocuk gördüğümüzde ilk düşüncemiz “Yine sınırları zorluyor.” olabilir. Oysa bazen davranışın altında yorulmuş bir beden, birikmiş duygular, ertelenmiş ihtiyaçlar, yoğun uyaranlara maruz kalma veya azalmış bir düzenleme kapasitesi vardır. Davranışı değiştirmeden önce çocuğun neye ihtiyaç duyduğunu anlamaya çalışmak bu noktada önemlidir. Bu, evde sınırların ortadan kaldırılması ya da her davranışın kabul edilmesi anlamına gelmez. Tam tersine, davranışın altında yatan ihtiyacı anlayabilmek, çocuğa hem uygun sınırı hem de ihtiyacı olan desteği verebilmemizi sağlar.

Çocukların düzenlenmesi yalnızca konuşarak gerçekleşmez. Özellikle okul sonrası dönemde bedensel hareket önemli bir ihtiyaç olabilir. Koşmak, zıplamak, tırmanmak, bisiklete binmek, parkta oynamak, dans etmek veya top oynamak; çocuğun gün boyunca biriktirdiği fiziksel ve duygusal yükü azaltmasına yardımcı olabilir. Bu nedenle bazı günler çocuğun okuldan çıkar çıkmaz “Bugün okulda neler yaptın?” sorusuna uzun uzun cevap vermek istememesi oldukça anlaşılabilir. Belki de önce biraz hareket etmeye, oyun oynamaya veya sessizce dinlenmeye ihtiyacı vardır. Bazen konuşmadan önce hareket etmek, çocuğun kendisini yeniden düzenleyebilmesi için daha uygun bir başlangıç olabilir. Bununla birlikte her çocuk aynı şekilde düzenlenmez. Bazı çocuklar okuldan sonra koşmak ve hareket etmek isterken bazıları sessizce oyuncaklarıyla oynamayı, bazıları ebeveynine sarılmayı, bazıları biraz yalnız kalmayı, bazıları ise bir şeyler yemeyi tercih edebilir. Bu nedenle düzenlenme için tek bir doğru yoktur. Önemli olan çocuğun bedeninin bize ne söylediğini fark edebilmektir: Şu anda hareket etmeye mi ihtiyacı var, yoksa uyaranlardan biraz uzaklaşmaya mı? Yakınlığa mı, oyuna mı, dinlenmeye mi ihtiyaç duyuyor?

Okuldan eve geçişte yetişkinlerin beklentilerini de yeniden değerlendirmek faydalı olabilir. Çocuk okuldan çıkar çıkmaz “Üstünü değiştir.”, “Çantanı kaldır.”, “Ellerini yıka.”, “Hadi yemeğini ye.”, “Ödevin varsa başlayalım.” gibi art arda gelen yönergelerle karşılaşabilir. Oysa çocuk gün boyunca zaten pek çok yetişkin yönlendirmesini takip etmiş, birçok kuralı uygulamış ve davranışını kontrol etmeye çalışmıştır. Eve dönüşün ilk bölümünü yeni görevlerin başladığı bir zaman değil, okul ile ev arasındaki bir geçiş zamanı olarak düşünmek çocuğun yeniden düzenlenmesine alan açabilir. Bu, sorumlulukların ortadan kaldırılması anlamına gelmez; yalnızca çocuğun okuldan eve geçebilmesi için ihtiyaç duyduğu zamanı tanımak anlamına gelir.

Bu noktada esneklik de önemli bir rol oynar. Okul sonrası esneklik, sınırların ortadan kalkması değildir; çocuğun gün boyunca azalan kontrol hissini yeniden kazanabileceği küçük alanlar oluşturmaktır. “Önce üstünü mü değiştirmek istersin, bir şeyler mi yemek istersin?”, “Parkta biraz kalıp sonra eve geçebiliriz.” veya “Ödevden önce biraz oyun oynayabilirsin.” gibi ifadelerde sınır hâlâ vardır; ancak sınırın içerisinde çocuğa hareket alanı ve seçim hakkı bırakılır. Gün boyunca birçok konuda yetişkinlerin yönlendirmesine uymak zorunda kalan çocuk için bu küçük seçimler, kontrol ve özerklik duygusunu yeniden destekleyebilir.

Çocuğun okuldan sonraki ihtiyacı her zaman bir aktivite de olmayabilir. Bazen ebeveyninin yanında birkaç dakika oturmak, sarılmak, birlikte atıştırmak, kitap okumak veya konuşmadan yan yana olmak bile yeterlidir. Çocuk gün boyunca birçok sosyal beklentiyle karşılaşmıştır. Eve geldiğinde “Burada performans göstermeme gerek yok. Burada biraz gevşeyebilirim.” hissine ihtiyaç duyabilir. Bu nedenle okul sonrası ilk temasın sorgulayıcı olmaktan çok bağ kurmaya yönelik olması önemlidir. Bazen “Bugün ne yaptın?” sorusundan önce “Seni gördüğüme sevindim.”, “Biraz dinlenmek ister misin?” ya da “Önce biraz birlikte oturalım mı?” demek çocuğa daha fazla alan açabilir. Çünkü güvenli bir ilişki içerisinde çocuk, gün boyunca taşıdığı duygusal yükü bırakabileceği bir alan bulur.

Elbette her gün aynı olmayabilir. Bazı günler çocuk okuldan oldukça sakin çıkarken bazı günler daha hareketli, hassas veya tepkisel olabilir. Bir arkadaşla yaşanan çatışma, yoğun bir etkinlik, beklenmedik bir değişiklik, yeterince dinlenememek, açlık veya yalnızca o günkü genel yorgunluk düzeyi çocuğun eve geldiğindeki düzenleme kapasitesini etkileyebilir. Bu nedenle okul sonrası zorlanmalar yaşandığında yalnızca davranışa odaklanmak yerine “Bugün bedeninin neye ihtiyacı var?”, “Bugün ne kadar yoruldu?”, “Biraz hareket mi, sakinlik mi, temas mı iyi gelir?” diye düşünmek bakış açımızı değiştirebilir.

Çünkü okul sonrası zorlanmalarda çocukların her zaman daha fazla kurala ve daha fazla yönlendirmeye değil; bazen harekete, serbest oyuna, bağlantıya, esnekliğe ve dinlenmeye ihtiyacı vardır. Çocuğun davranışını değiştirmeye çalışmadan önce onun bedeninin ve duygularının bize ne anlatmaya çalıştığını fark etmek, okuldan eve geçişi hem çocuk hem de ebeveyn için daha sakin ve destekleyici bir deneyime dönüştürebilir.

Mini Kulüp Çocuk Evi Psikolojik Danışmanları